Komisja Edukacji Narodowej
„Takie będą Rzeczpospolite, jakich jej młodzieży chowanie”, głosił hetman wielki koronny Jan Zamoyski. Słowa te zawarto w akcie fundacyjnym Akademii Zamoyskiej powołanej z inicjatywy hetmana w 1600 roku i stanowią do dziś dnia symbol sprzężenia wielkości i bogactwa państwa z edukację młodzieży. Bo wówczas, na przełomie XVI i XVII wieku Rzeczpospolita była potęgą w Europie, a system edukacji należał do przodujących w ówczesnym świecie. Ale już po ponad stu latach i państwo i system edukacji wymagał naprawy. W XVIII wieku Rzeczpospolita była cieniem dawnej świetności. Co gorsza, była niczym ów „postaw czerwonego sukna, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło. A my z księciem wojewodą powiedzieliśmy sobie, że z tego sukna musi się i nam tyle zostać w ręku, aby na płaszcz wystarczyło; dlatego nie tylko nie przeszkadzamy ciągnąć, ale i sami ciągniemy.” To słowa księcia Bogusława Radziwiłla, zdrajcy, z „Potopu” Henryka Sienkiewicza, odnoszący się do XVII wieku, ale takich zdrajców w kontuszach magnackich w następnym wieku było znacznie więcej. Potrzeba wychowania patriotycznego, nastawienia „pro- państwowego”, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, była więc uzasadniona. Tym bardziej, że system edukacji w owym czasie był pozbawiony państwowego patronatu, bowiem w większości należał do zakonu Jezuitów. Rok 1773 przyniósł likwidację zakonu i należało zadbać o jej spadek, w tym także szkolnictwo. Przejęcie szkół jezuickich przez państwo odbyło się niejako „z marszu”.
Postulat edukacji narodowej i państwowej bardzo szybko zyskał w Sejmie zwolenników i 14 października 1773 roku powołano „Komissyję nad edukacją młodzi narodowej szlacheckiej dozór mającą”, czyli Komisję Edukacji Narodowej. Pierwszy Komisarz KEN i Rektor Szkoły Głównej Koronnej Feliks Oraczewski stwierdzał: „Trzeba nam ludzi zrobić Polakami, a Polaków Obywatelami. Umiejętność nie czyni człowieka jeszcze tym, czym być jako obywatel powinien. Edukacja narodowa czyni Anglika - Anglikiem, Francuza – Francuzem, i ta powinna czynić Polaka dobrym Polakiem. Cnota polityczna, która jest najmocniejszą sprężyną Rzeczpospolitej, jest to odrzeczenie się siebie samego w szczególności dla powszechności. Trzeba więc koniecznie uczynić ofiarę prawom krajowym z części tej wolności szczególnej, która żadnym sposobem bez ugruntowania wolności publicznej trwałą ani bezpieczną być nie może.”
Podstawa przyswojenia młodzieży ówczesnego dorobku naukowego spoczęła na Grzegorzu Piramowiczu, który stojąc na czele Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, pozyskiwał autorów z całej Europy do pracy nad podręcznikami. Te zabiegi przyniosły wymierne rezultaty. Wychowana w duchu patriotyzmu młodzież uczestniczyła w wielkich i przełomowych wydarzeniach kolejnych lat Rzeczpospolitej – Sejmie Wielkim, który uchwalił Konstytucję 3 Maja, w wojnie z Rosją w obronie Konstytucji, insurekcji kościuszkowskiej, a potem w działaniach na rzecz zachowania polskości pod zaborami.
Bernadetta Kruk-Manasterska
27 września – Dzień Polskiego Państwa Podziemnego
Czy funkcjonowanie państwa w warunkach konspiracji jest możliwe? Nie jest to pytanie retoryczne, jeśli zważymy, że naszej polskiej historii mieliśmy do czynienia z takimi faktem. Najpierw, podczas Powstania Styczniowego w 1863 roku, utworzono konspiracyjne struktury państwa, które kierowało walką powstańczą. Po raz kolejny miało miejsce podczas II wojny światowej. W dniu 27 września 1939 roku w oblężonej przez Niemców Warszawie powołano Służbę Zwycięstwu Polski, tajną strukturę przeznaczoną do kontynuowania walki z okupantami (niemieckim i sowieckim) w warunkach konspiracji. Był to początek tworzenia struktur Polskiego Państwa Podziemnego, fenomenu w skali całego świata. Polskie Państwo Podziemne obejmowało wszystkie formy życia społecznego i politycznego Rzeczpospolitej, a więc parlamentu, rządu (jako Pełnomocnika Rządu na Kraj), sądownictwa, szkolnictwa, a przede wszystkim struktur konspiracji wojskowej. Kiedy w 1981 roku władze komunistyczne w PRL wprowadziły stan wojenny, metody walki podziemnej, a w szczególności przełamywania monopolu komunistów na przekaz informacji Polakom, był prowadzony przez podziemne struktury konspiracyjne. Zapraszam wszystkich do biblioteki szkolnej, w której można znaleźć sporo publikacji na ten temat. Wszak już Sokrates mawiał: „To wiem, że nic nie wiem”. Wiedza nikomu nie zaszkodzi, to nie COVID.
Bernadetta Kruk-Manasterska Rocznica napaści Związku Sowieckiego na Polskę – 17 września 1939 roku
Czy zastanawialiście się, co byłoby gdyby 17 września 1939 roku Związek Sowiecki nie zaatakował Polski i nie wypełnił zobowiązań sojuszniczych wobec Niemców? Co prawda zadaniem historyka nie jest gdybać, ale na nasz potrzeby możemy sobie „pogdybać historycznie”. Tym bardziej, że Polska miała olbrzymią szansę wówczas na przetrzymanie niemieckiego ataku. Ponad 200 tys żołnierzy polskich dobrze wyekwipowanej znajdowało się po drugiej stronie Wisły i zmierzało na tzw „Przedmurze Rumuńskie”, by tam prowadzić rozstrzygającą walkę. Wycofywanie polskich jednostek odbywało się planowo i miało na celu opóźnianie ataki Niemców. Na Przedmurzu Rumuńskim skuteczność niemieckich jednostek pancernych byłaby niewielka ze względu na słabość dróg na tym terenie. Pogarszające się warunki pogodowe utrudniałyby skuteczne wykorzystanie niemieckiego lotnictwa. Jednocześnie do portów rumuńskich zmierzały dostawy broni z Francji. Gdyby udało się przetrzymać napór niemiecki do wiosny 1940 roku, kiedy Francja i Anglia miały rozpocząć walkę na Zachodzie, wojna zakończyła by się już po kilku miesiącach. Nie byłoby okupacji polskich terenów, nie byłoby wywózek Polaków w głąb Związku Sowieckiego, nie byłoby ani Auschwitz, ani Katynia, a Warszawa nie zostałaby zniszczona. Wiele milionów ludzi na świecie zostałoby uratowanych. Tak się jednak nie stało. Ustalenia zawarte w pakcie Ribbentrop – Mołotow, dotyczące wspólnego podziału wpływów w Polsce i w tej części Europy, w dniu 17 września 1939 roku zostały zrealizowane. Nie pierwszy to raz, kiedy sojusze naszych sąsiadów szły w parze przeciwko Polsce. Maksyma Cycerona „historia magistra vitae est” (historia jest nauczycielką życia) powinna być stale przypominana, bowiem żaden aktualny stan nie jest wieczny.
Bernadetta Kruk-Manasterska Rocznica wybuchu II Wojny Światowej
1 września 1939 roku przypadał w piątek. Każdego innego roku, data dzienna kojarzy się nam w Polsce z początkiem roku szkolnego. Ale wówczas, 82 lata temu, był dniem, w którym wybuchła wojna, nazwana później światową. Wtedy w wielu szkołach w Polsce, zamiast pierwszego dzwonka, słychać były syreny alarmowe i huk pocisków i bomb z niemieckich samolotów. Jeżeli nawet tego dnia, niektórzy uczniowie z zaciekawieniem spoglądali lub komentowali te odgłosy, już wkrótce spotkali się z tragizmem wydarzeń, w których dominowała śmierć i niepewność o jutrzejszy dzień.
Ponad tysiąc lat dziejów Polski pokazują, jak trudno jest zachować niepodległość i niezależność w sytuacji, gdy sąsiedzi mają imperialistyczne plany. Osiemdziesiąt dwa lata temu, Niemcy, na mocy paktu z Sowietami przeciwko Polsce, rozpoczęły jego realizację w której Rzeczpospolita utraciła ponad 6 mln obywateli. Wobec tamtej rzeczywistości politycznej, Polska pozostała osamotniona i bezsilna. Dzisiaj być może wielu zadaje sobie pytanie, czy Polska mogła uniknąć katastrofy? Myślę, że gdyby mogła, to uniknęłaby losu, który spowodował ten układ. Stało się tak, ponieważ Europa nie zareagowała w odpowiednim czasie na politykę imperialną państw totalitarnych. W konsekwencji Europa została wciągnięta do gry na warunkach odpowiadających państwo totalitarnym i także zapłaciła wysoką, choć nie tak wysoką cenę, jak Polska.
Bernadetta Kruk-Manasterska |
|