DRUKARSKA, KOPERNIK I EKONOMIA

 

Dzisiaj znowu będzie o monetach. Ściślej, o prawach ich obiegu w dawnych czasach. Ale po kolei.

W końcu lat 90-tych, przenosząc „wrażą” literaturę, trafiłem do jednego z punktu hurtowego na Drukarskiej. Gospodarze, starsze małżeństwo, lubili sobie pogwarzyć przy szklance herbaty lub kawy ( jak była dostępna w sklepach ). Tematy były różne – od polityki do wypieku ciasta domowego. Jednego razu rozmowa zeszła na moje zainteresowania numizmatyczne. W tym czasie dosyć mocno „siedziałem” w tym temacie – byłem współzałożycielem i przewodniczącym jedynego w Polsce Koła Numizmatycznego działającego na wyższej uczelni, pisałem pracę magisterską na temat tekstów pisanych na polskich monetach średniowiecznych, aktywnie poszukiwałem okazów do mojej kolekcji. Gospodarz w pewnym momencie wyszedł na chwilę do sąsiedniego pokoju i po chwili położył na stoliku niewielki srebrny krążek. Na pierwszy rzut oka był to srebrny półgrosz koronny Zygmunta I Starego. Ale po dokładniejszym przyjrzeniu się okazało się, iż jest to półgrosz, ale  świdnicki – moneta która zrobiła wiele zamieszania w polskim obiegu pieniężnym. Ale o tym za chwilę. Kiedy krótko określiłem monetę, miły gospodarz powiedział mi, że monetę znalazł pod koniec lat 60-tych na ulicy Drukarskiej – w miejscu gdzie trwały wówczas prace ziemne pod budynek obecnej szkoły – Zespołu Szkół Ekonomicznych im. M. Kopernika. Uznałem to za dziwny zbieg okoliczności - znaleziona moneta, bita na początku XVI wieku, była jedną z przyczyn stworzenia prawa w ekonomii, którego autorem był właśnie Mikołaj Kopernik.

Początek XVI wieku w Polsce i na Litwie to okres tworzenia nowych stosunków pieniężnych, wynikających z rozwoju gospodarczego państwa. Funkcjonująca w XV wieku moneta groszowa nie zaspokaja w pełni potrzeb rynku pieniężnego. Pojawia się jednostka wyższego rzędu – złoty. Początkowo nie ma jeszcze odpowiednika w monecie, ale funkcjonuje jako jednostka obrachunkowa, wynosząca 30 groszy. Złoty zapoczątkował też nazwę dla całego okresu pieniężnego, istniejącego do XVIII wieku. W obiegu zaczynają pojawiać się monety złote, zwane dukatami. Równocześnie w obiegu znajdują się monety polskie i litewskie których zależność nie jest do końca uregulowana. Dodatkowe komplikacje wynikają z funkcjonowania w obiegu monet pruskich. Wykorzystując chwilowe zamieszanie w obiegu pieniężnym Zygmunta I Starego, a także niedostateczną ilość na rynku monety drobniejszej, bratanek polskiego króla – władca czeski Ludwik II Jagiellończyk w 1517 roku podjął emisję półgroszy srebrnych w Świdnicy, do złudzenia przypominających polskie półgrosze koronne. Moneta ta miała niższą zawartość srebra i  była nieco mniejsza od półgroszy koronnych. O ile z krakowskiej grzywny, wynoszącej 197 gramów srebra, wybijano 256 sztuk monet, o tyle świdnickiej wybijano aż 340 sztuk. Na rynek Rzeczypospolitej półgrosze świdnickie były wprowadzane przez kupców śląskich. Wejście marniejszej monety spowodowało wycofywanie z obiegu monety lepszej – i na tym polegał sens prawa Kopernika.

Przez kilkanaście lat monety świdnickie zalewały rynek pieniężny w Koronie i na Litwie. Dopiero w 1528 roku nowy król czeski Ferdynand Habsburg podjął decyzję o zamknięciu mennicy świdnickiej. W obiegu monety te pozostawały aż do II połowy XVI wieku, powodując straty gospodarcze.

Zamieszanie spowodowane zalewem gorszego pieniądza na rynek Rzeczypospolitej oraz uregulowanie stosunków monetarnych w państwie doprowadziły do zajęcia się tym problemem przez parlament. W 1526 roku na sejmie piotrkowskim zajęto się dyskusją nad dwoma traktatami, mającymi te kwestie rozwiązać. Autorem pierwszego traktatu był Mikołaj Kopernik. Jak przystało na człowieka renesansu był on nie tylko astronomem ale i zajmował się ekonomią. Na sejmie piotrkowskim, w dziele zatytułowanym „Rozprawa o urządzeniu monety, przedstawił teoretyczne rozważania na temat istoty systemu monetarnego i sposoby naprawy stosunków pieniężnych w Rzeczypospolitej.

Jego przeciwnikiem był Ludwik Decjusz. W pracy „ Traktat o biciu monety” przedstawił własny projekt naprawy systemu pieniężnego. Czym obaj autorzy różnili się? Decjusz uważał, że bicie monety powinno być źródłem dochodów  skarbowych panującego. Kopernik wychodził z założenia, że funkcjonowanie dobrego pieniądza bogaci społeczeństwo które nim posługuje się ( mieszczaństwo, kupcy, rzemieślnicy itd. ). Bogaci się także państwo ( podatki ) oraz ludzie żyjący z pracy najemnej ( np. artyści ).

Kopernik domagał się by nowe monety były wybijane z dobrego srebra, natomiast Decjusz proponował emisje z monet będących w obiegu aby w ten sposób zmniejszyć koszty całej operacji. Decjusz był zwolennikiem scentralizowanego systemu monetarnego, Kopernik nie był w tej kwestii tak rygorystyczny. Uważał jednak, że w obiegu powinny funkcjonować tylko przez pewien czas monety dawne i nowe – pozostawienie obu systemów przez dłuższy okres spowoduje zamieszanie i cały proces wymiany trzeba będzie rozpoczynać od nowa.

Dyskusja sejmowa zakończyła się przyjęciem koncepcji Decjusza, choć z pewnymi poprawkami. Niemniej jednak to stanowisko Kopernika i sformułowane przez niego założenie o wypieraniu monety dobrej przez złą przeszło do historii ekonomii. Kopernik był dobrym obserwatorem. Zdawał sobie sprawę, że monety z większą zawartością srebra będą ukrywane przez użytkowników  na tzw.”  czarną godzinę”.  Tezauryzacja pieniędzy u dawnych społeczeństw ma swoje dobre strony – dzięki temu dzisiaj można znajdować skarby. Ale dla ówczesnego systemy pieniężnego przynosiła straty gospodarcze w dochodach skarbu ( np. poprzez podatki ). Monety z większą zawartością kruszcu były też chętniej przyjmowane poza granicami państwa –  i to był drugi sposób odpływu monety. Przy tej okazji warto wspomnieć o zastosowaniu prawa Kopernika w póżniejszym czasie. W Rosji w 1828 roku wybito monety 3-, 6- i 12- rublowe z platyny. Ale gdy wzrosła cena platyny na rynkach światowych, monety te zaczęły być wywożone za granice Rosji gdyż stały się nadwartościowe ( cena kruszcu w niej zawarta była wyższa niż nominał ). W 1845 roku platynowe ruble wycofano z obiegu.

Nadanie Zespołowi Szkół Ekonomicznych przy ulicy Drukarskiej imienia Mikołaja Kopernika w 1971 roku nie było więc przypadkowe.

Do podobnych ustaleń co Kopernik, doszedł kilkadziesiąt lat póżniej Anglik, Gresham. W literaturze ekonomicznej prawo Kopernika-Greshama jest jedną z podstawowych prawideł dotyczących obiegu pieniężnego w czasach nowożytnych.

Aha! Półgrosz świdnicki dostałem w prezencie. Ale wówczas jeszcze nie wiedziałem, że będę pracował w szkole przy Drukarskiej.

Andrzej Manasterski

Tekst ukazał się drukiem w 17 pażdziernika 2007 roku w Dolnośląskiej Gazecie Szkolnej ( numer 348 ).