Pogrzeb Maurycego Mochnackiego
W przededniu kolejnej rocznicy wybuchu Powstania Listopadowego, w Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach Wojskowych spoczęły doczesne szczątki Maurycego Mochnackiego. Nazywano go herodem polskiego romantyzmu. Zawładnął umysłami Polaków, którzy wierzyli w sens walki o niepodległość Ojczyzny. Jego bronią było pióro, a tarczą – prawda. Niczym żołnierz Leonidasa pod Termopilami, bronił niepodległości swoim talentem, wiedzą i ciężką pracą w kraju i na emigracji. Literat, publicysta, kronikarz Powstania Listopadowego, działacz Wielkiej Emigracji, którego żywiołem było ciągłe, nieustanne tworzenie. Jeden z jego biografów pisał, że „był człowiekiem ruchu i w miejscu stać nie umiał”.
Pochowany w Auxere we Francji w 1834 roku, powrócił po 187 latach do Polski „całej i niepodległej”, a więc takiej, o jakiej marzył za życia. W Auxere spoczywają nadal towarzysze Mochnackiego, z którymi Mochnacki kontynuował walkę o niepodległość, rozpoczętą przed wybuchem Powstania Listopadowego. Niewielu zdaje sobie sprawę ze znaczenia Mochnackiego dla dziejów literatury. Był przecież prekursorem polskiego romantyzmu. O nową myśl walczył piórem, mówiąc, że jest to „insurekcja literacka”. Burząc zastałe „kapliczki” niemocy, przygotowywał teren pod budowę nowego gmachu, myśli romantycznej. Inspiracją były nowe tendencje w literaturze i sztuce płynące z Zachodu. Nie był jednak zwolennikiem wiernego naśladownictwa, kalki, lecz myśli uwzględniającej polską tożsamość i polskie narodowe realia, tęsknoty do wolności i niepodległości.
Wielu jego dawnych towarzyszy wspominało, że Mochnacki był duszą każdego spotkania. Erudyta, wszechstronnie wykształcony, obdarzony talentami i gorącą wyobraźnią, z łatwością dyskutował na tematy filozoficzne, nauk przyrodniczych, budownictwa, nie mówiąc o polityce czy literaturze. Rzadziej wspomina się o nim, jako talencie muzycznym. Grał na fortepianie dzieła Mozarta, Beethowena, Webera. Zamierzał odbyć „podróż muzykalną” po Europie, odwiedzić miejsca w których tworzyli mistrzowie. Później zabrakło na to czasu, on sam mówił: „Co innego dziś nosim w umyśle i na sercu”. Z perspektywy czasu i wydarzeń wiemy, co Mochnacki nosił w sercu: to była walka o niepodległą Polskę. Kiedy obalał „kapliczki” starego systemu piórem i umysłem, nie miał zbyt wielu zwolenników. Znamienne jest ostatnie zdanie biografa Mochnackiego, który napisał: „Przeznaczeniem Mochnackiego, jak każdego genialnego działacza w Polsce – była samotność”. Nad grobem Mochnackiego, jego przyjaciel, kapitan Antoni Olszewski mówił: Dziś każdy jest przekonany, że Mochnacki pojmował gruntownie nasza sprawę, śmiało powiem, sam jeden, i mało życiem nie przypłacił, ze się poważył prawdę wobec świata władzom powiedzieć”. W ten sposób po raz pierwszy oceniono należycie Mochnackiego. A oceniono go w porę: na cmentarzu, nad otwartą trumną.
Bernadetta Kruk-Manasterska
